Joanna Helander
Biografia
Joanna Helander urodziła się 15 stycznia 1948 w Rudzie Śląskiej. Z zawodu jest fotografką, reżyserką filmów dokumentalnych, pisarką i tłumaczką, a jej praca koncentruje się na portretach ludzi kultury i dokumentowaniu życia codziennego w PRL-u.
Studiowała romanistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Brała udział w studenckich zajściach Marca 1968 i w tym samym roku została skazana na dziesięć miesięcy więzienia za protest przeciwko inwazji państw Układu Warszawskiego na Czechosłowację. Po opuszczeniu więzienia, zawieszona w prawach studenta, powróciła do Rudy Śląskiej, a w 1971 roku wyemigrowała do Szwecji, gdzie związała się z kręgami intelektualnymi i artystycznymi.
W 1976 roku ukończyła studium fotografii w Göteborgu. Po pięciu latach na emigracji rozpoczęła swoje nieustające powroty do ojczyzny, które stały się głównym źródłem inspiracji w jej twórczości. W 1978 roku ukazała się w Szwecji jej pierwsza książka Kobieta: en bok om kvinnor i Polen, cykl fotografii i wywiadów z kobietami w Polsce, ukazujących ich życie codzienne w PRL-u. W 1983 roku została Fotografem Roku w Szwecji.
W PRL-u Helander prowadziła działalność na rzecz kultury niezależnej, utrzymując kontakty z ludźmi kultury zaangażowanymi w opozycję i doprowadzając do prezentacji kultury niezależnej w zorganizowanym festiwalu polskiej sztuki, teatru i filmu w Szwecji w 1981 roku. Udział w festiwalu w Sztokholmie wzięli artyści Grupy Wprost, Teatr Ósmego Dnia, Ryszard Krynicki i Agnieszka Holland; zaprezentowała diaporamę Niech żyje Polska i opracowała antologię Knebel i słowo z przekładami.
W latach 1981–1982 była współorganizatorką uroczystości w Folkets Hus w Sztokholmie, z których dochody przeznaczone były dla więźniów politycznych w Polsce. Prowadziła także publikacje w Szwecji i Polsce, m.in. książki oraz projekty związane z przekładami wierszy polskich poetów na język szwedzki.
Po powrocie do Szwecji Helander kontynuowała działalność artystyczną, realizując liczne wystawy i publikacje, a także pracując nad tłumaczeniami i tekstami do katalogów wystaw, a także nad albumami fotograficznymi i projektami filmowymi. W 2007 roku ukazała się szwedzka wersja Władysława Bartoszewskiego Warto być przyzwoitym w tłumaczeniu Joanny Helander i Bo Perssona, zilustrowana jej fotografiami.
Jej praca została doceniona nagrodami i odznaczeniami, m.in. Fotografem Roku w Szwecji (1983), Nagrodą specjalną The Human Rights Prize za film Teatr Ósmego Dnia (1993), Nagrodą za film Powroty na 30. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Karlowych Warach (1995), Nagrodą Literacką Johna Cassavetesa (1999), Dyplomem honorowym Ministra Spraw Zagranicznych za promowanie kultury polskiej zagranicą (2001) i honorowym obywatelstwem Rudy Śląskiej (2017).